Spotkanie Putina z oligarchami – kto jest panem w chacie

Spotkanie Putina z oligarchami – kto jest panem w chacie

Spotkanie odbyło się 28 lipca 2000 roku na Kremlu w Moskwie. Było to pierwsze i historycznie najbardziej znaczące spotkanie Władimira Putina (wtedy niedawno — w marcu 2000 roku wybranego prezydenta) z największymi przedsiębiorcami/oligarchami Rosji, którzy przybyli na spotkanie, aby jako panowie życia wyjaśnić, kto jest decydujący, kto jest gospodarzem w kraju.

Pierwsze spotkanie Władimira Putina z czołowymi liderami biznesu Rosji odbyło się 28 lipca 2000 roku. Jednym z jego organizatorów był polityk Borys Niemcow, ówczesny przewodniczący frakcji Związku Sił Prawicowych w Dumie Państwowej.

Oficjalnie wyznaczono trzy tematy do dyskusji:

• nowy Kodeks Podatkowy,
• zmiany w przepisach celnych,
• perspektywy przystąpienia Rosji do WTO.

Faktycznie spotkanie służyło poznaniu się i ocenie układu sił. Upojeni władzą gospodarze Rosji przybyli, aby „postawić na miejsce” nowego urzędnika-czekistę, który zastąpił Jelcyna (i Rodzinę) na szczycie władzy państwowej. Przygotowując spotkanie, już słyszano ostrzeżenia, że z Putinem nie będzie łatwo, ale wyraźnie nie wzięto tego pod uwagę. Goście przybyli pewni swojego wpływu i z jednoznaczną deklaracją co do możliwych warunków współpracy, co ostatecznie okazało się fatalnym błędem.

Goście nie wzięli pod uwagę, że Putin jest lepiej przygotowany do rozmowy niż oni. Ze strony Kremla przewidziano zupełnie inny scenariusz — „głównym celem spotkania było postawienie oligarchów na miejsce”.

Na początku przedsiębiorcom wyjaśniono zasadę „równego (czytaj — rozsądnego) dystansu” od władzy. Kilka miesięcy wcześniej Putin już mówił: „Żaden klan, żaden oligarcha nie powinien znajdować się blisko regionalnych i federalnych organów władzy — powinni być jednakowo oddaleni”.

„Epoka oligarchów odchodzi” — po spotkaniu podsumował Borys Niemcow.

To spotkanie uważa się za kardynalny punkt zwrotny, po którym skończyła się nieograniczona „epoka oligarchów” w stylu Rodziny Jelcyna. Zaczęły się nowe czasy — bardzo konkretna i realna kontrola Putina nad wielkim biznesem i procesami gospodarczymi jako całością.

Na tym spotkaniu Putin jasno określił nowe „zasady gry”:

• oligarchowie będą mogli zachować swoje bogactwo i biznes pod ścisłym warunkiem — jeśli nie będą ingerować w politykę i „trzymać się na dystans” od władzy politycznej;
• strony uzgodniły, że wyniki przeprowadzonej prywatyzacji nie będą rewidowane.

Opinia prezydenta została sformułowana mniej więcej w takiej tezie: „Sami tworzyliście to państwo poprzez kontrolowane przez was struktury, więc nie ma sensu winić lustra”.

Główni uczestnicy spotkania

W spotkaniu uczestniczyło około 21–22 największych przedsiębiorców. Wśród nich byli:

• Wagit Alekpierow (Łukoil)
• Rem Wiachiriew (Gazprom)
• Michaił Chodorkowski (Jukos)
• Michaił Fridman (Alfa Group)
• Władimir Potanin (Interros / Norilski Nikiel)
• Oleg Deripaska
• Kacha Bendukidze
• Dmitrij Zimin
• Władimir Lisin
• Aleksiej Mordaszow
• Anatolij Czubajs
• oraz niektórzy inni kierownicy dużych firm i banków.

Zaproszonej grupie oligarchów przydałoby się docenić fakt, że na Kreml nie zaproszono tak wpływowych postaci jak Borys Bieriezowski i Władimir Gusinski, przeciwko którym już rozpoczęto wyjaśnianie stosunków i naciski na innym poziomie — ze strony struktur władzy. Być może przedstawiciele oligarchii planowali tę rozmowę, aby wyjaśnić nowemu gospodarzowi Kremla, że coś robi nie tak, a prezydent ze swojej strony na to przystał, aby wyjaśnić, że to, co dzieje się z Bieriezowskim i Gusinskim, nie jest przypadkiem i że w przyszłości wiele rzeczy będzie przebiegać inaczej niż wcześniej.

Obaj wspomniani już odczuli, że zmieniają się zasady gry. Później obaj zostali zmuszeni do opuszczenia Rosji, ale to już osobna historia.

Na tym spotkaniu Putinowi zależało na przekazaniu nowych „zasad gry”, a mianowicie: każdy ma swoje miejsce w piramidzie władzy — oligarchowie będą mogli zachować swoje bogactwo i biznes tylko wtedy, jeśli będą żyć według ustalonych zasad, nie ingerować w politykę i „będą oddaleni” od władzy.

Chodorkowski albo nie usłyszał, albo pewny siebie nie chciał słyszeć ostrzeżenia w przemówieniu prezydenta i popełnił fatalny błąd, oświadczając, że jest gotów wznieść się na następny poziom piramidy władzy i ubiegać się o stanowisko prezydenta kraju. Można powiedzieć, że na tym Jukos się skończył...

Znamienne, że oligarchia niechętnie wspomina zarówno to, jak i inne nieoficjalne spotkania, nazywając je legendami. Wiadomo, że jeszcze w maju 2000 roku, kilka miesięcy po wyborach, odbył się jakiś prywatny nieformalny piknik z szaszłykami i wzajemnym poznaniem. Jednak późniejsze wydarzenia świadczą, że ewolucja wzajemnego współistnienia rozwijała się głównie poprzez konkretne sprawy karne, o których w historii są jedynie fragmentaryczne informacje w konkretnych archiwach sądowych.

Jeszcze jedna dygresja. Szary kardynał kremlowskich spraw lat 90., bliski Rodzinie Borys Bieriezowski był jedynym z oligarchii, który inwestował swoje zasoby w stopniowe zbliżanie Putina do szczytów władzy. Pozostali, zwłaszcza grupa „7 bankierów” (faktycznie większa)*, samowystarczalnie obserwowali procesy i po prostu nie ingerowali. Bardziej trafnie — nie przeszkadzali, z wyjątkiem magnata medialnego Władimira Gusinskiego, który potrafił ocenić możliwe zmiany w systemie zastępującym oligarchiczny kapitalizm w Rosji i wystąpił zarówno przeciwko Rodzinie, jak i przeciwko procesom sukcesji, które ona promowała. Za swoją dalekowzroczność zapłacił drogo, będąc zmuszonym do zwinięcia dużej części swojego biznesu i wpływów, a także emigrując z Rosji.

Bieriezowskiego natomiast zawsze interesował nie tylko wynik, ale i możliwość smakowania procesu swojej władzy i możliwości. W przeciwieństwie do innych rosyjskich magnatów wchodzących w wpływową grupę społeczną „siedmiu bankierów”, aktywnie inwestował w zwycięstwo Putina w wyborach. Pozostali czekali na swój moment, nie szczególnie wspierając następcę Jelcyna i nie zajmując wrogiej pozycji wobec niego.

Borys Abramowicz w wczesnym okresie rządów Putina zachowywał się jak przystało na miliardera zaangażowanego w wielką politykę, starając się wykorzystać swoje osobiste zasoby finansowe i wpływy w najwyższych warstwach władzy, aby uczestniczyć w zarządzaniu państwem. Tak samo jak prawie wszyscy z nich — najbardziej wpływowi ludzie Rosji — zachowywali się za Borysa Nikołajewicza, odsuwając na bok poszczególnych urzędników rządowych, którzy ich urazili, mianując gubernatorów, jednocześnie wspierając wolność słowa i korumpując media, próbując zakończyć wojnę czeczeńską, wzywając do kompromisu politycznego między Jelcynem a Ziuganowem i ostatecznie wybierając Jelcyna. W zamian za prezenty i preferencje w przyszłości.

*) Grupa siedmiu bankierów: W różnych źródłach wymienia się różne nazwiska, dlatego w tak zwanej liście „siedmiu” bankierów w rzeczywistości jest dziewięć osób, być może jeszcze ktoś.

• Borys Bieriezowski (zmarł) — LogoVAZ, szczególnie bliski Kremlowi i rodzinie, działający osobno w systemie;
• Michaił Chodorkowski — grupa Rosprom (Menatep) — z nie tylko biznesowymi, ale i politycznymi ambicjami; później jeden z najbardziej widocznych liderów opozycji;
• Michaił Fridman — Alfa Group (ostrożny obserwator procesów);
• Piotr Awen — grupa Alfa (tak samo — ostrożna osoba, jeszcze bardziej uważna i najmniej skłonna do oligarchicznego ostentacyjnego luksusu, po rozpoczęciu wojny zdystansował się);
• Władimir Gusinski — grupa „Most” (magnat medialny, wyraźny przeciwnik Kremla i kształtujący opinię publiczną);
• Aleksandr Smoleński (zmarł) — SBS-Agro (Stołeczny Bank Oszczędnościowy);
• Władimir Potanin — Oneksimbank;
• Witalij Malkin — Rosyjski Kredyt;
• Władimir Winogradow (zmarł) — Inkombank.