Operacja „Tannenberg” (Unternehmen Tannenberg)

Operacja „Tannenberg” (Unternehmen Tannenberg)

Operacja „Tannenberg” to kryptonim masowej akcji eksterminacyjnej przeprowadzonej przez nazistowskie Niemcy przeciwko polskiej elicie na okupowanych ziemiach polskich od września do listopada 1939 roku. Realizowały ją grupy operacyjne (Einsatzgruppen) Policji Bezpieczeństwa (SiPo) i Służby Bezpieczeństwa (SD). Była to pierwsza zakrojona na szeroką skalę, wcześniej zaplanowana operacja eksterminacyjna II wojny światowej. Jej celem było fizyczne wyeliminowanie polskiej warstwy przywódczej — inteligencji, duchowieństwa, nauczycieli, działaczy politycznych i społecznych, urzędników, ziemian oraz weteranów powstań — aby uniemożliwić organizowanie oporu i ułatwić germanizację ziem polskich. Akcja odbywała się pod osłoną działań wojennych Wehrmachtu i stanowiła część szerszej polityki zniszczenia narodu polskiego jako podmiotu politycznego i kulturowego.

Przygotowania

Planowanie rozpoczęło się jeszcze przed wybuchem wojny. 18 maja 1939 roku Reinhard Heydrich przedstawił Heinrichowi Himmlerowi pierwsze wytyczne dotyczące wykorzystania SiPo i SD w planowanej wojnie z Polską. W Berlinie utworzono Zentralstelle II P (Polska), która opracowywała kartoteki i listy proskrypcyjne (Sonderfahndungsbuch Polen / Sonderfahndungsliste). W kartotekach figurowało około 61 tysięcy nazwisk, a w drukowanej „Specjalnej księdze gończej dla Polski” — około 8–9 tysięcy. Listy sporządzano na podstawie materiałów Gestapo, SD, Abwehry oraz doniesień miejscowych volksdeutschów. Adolf Hitler osobiście zatwierdził akcję, nie ufając generałom Wehrmachtu w zakresie likwidacji polskiej elity i powierzając to zadanie siłom podległym Himmlerowi.

Kierownictwo i uczestnicy

• Kierownictwo polityczne i ogólne: Adolf Hitler (inicjator), Heinrich Himmler (Reichsführer-SS), Reinhard Heydrich (szef SiPo i SD, bezpośrednie planowanie w ramach RSHA).
• Kierownictwo operacyjne: Specjalny referat „Unternehmen Tannenberg” w Głównym Urzędzie Policji Bezpieczeństwa; na miejscu dowodzili komendanci Einsatzgruppen.
• Główni dowódcy Einsatzgruppen:
  • EG I — Bruno Streckenbach;
  • EG II — Emanuel Schäfer;
  • EG V — Ernst Damzog;
  • EG VI — Erich Naumann;
  • EG zur besonderen Verwendung — Udo von Woyrsch;
  • oraz inni (m.in. Lothar Beutel, Hans Fischer).
• Skład: Pięć podstawowych Einsatzgruppen (później uzupełnionych), łącznie około 2,7 tysiąca funkcjonariuszy (z Gestapo, Kriminalpolizei i SD). Współdziałały z nimi Volksdeutscher Selbstschutz, jednostki Ordnungspolizei oraz SA. Formalnie grupy podążały za armiami Wehrmachtu, jednak szybko uzyskały znaczną samodzielność operacyjną i otrzymywały rozkazy bezpośrednio od kierownictwa SS.

Epicentra i przebieg operacji

Akcja rozpoczęła się wraz z inwazją 1 września 1939 roku i objęła wszystkie okupowane ziemie polskie, lecz szczególnie intensywnie przebiegała na terenach wcielonych do Rzeszy:

• Reichsgau Danzig-Westpreußen (Pomorze Gdańskie, okolice Bydgoszczy, Dolina Śmierci, Lasy Piaśnickie i in.) — jeden z najcięższych epicentrów;
• Reichsgau Wartheland (Wielkopolska / Kraj Warty, Poznań, Leszno, Śrem, Kościan i in.);
• Górny Śląsk;
• tereny włączone do Prus Wschodnich oraz Generalne Gubernatorstwo.

W Wielkopolsce 20–23 października 1939 roku rozpoczęły się pierwsze masowe publiczne egzekucje (m.in. w Śremie, Lesznie, Kościanie, Książu, Mosinie). Ofiary rozstrzeliwano pod murami, w lasach, żwirowniach lub w tymczasowych obozach. Oficjalnie Einsatzgruppen rozwiązano 20 listopada 1939 roku i przekształcono w stałe struktury SD i SiPo, jednak fala mordów trwała do końca roku i przeszła w Intelligenzaktion.

Liczba ofiar i kategorie

Według szacunków polskich historyków oraz Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) do końca 1939 roku w ramach tego typu działań (w tym szerszej Intelligenzaktion) zamordowano około 50–55 tysięcy obywateli polskich. Podział według regionów (dane polskie):

• Gdańsk — Prusy Zachodnie: około 30 tysięcy;
• Wartheland (Wielkopolska): około 10 tysięcy;
• Generalne Gubernatorstwo: około 5 tysięcy;
• Górny Śląsk: około 1,5 tysiąca;
• pozostałe obszary: kilka tysięcy.

Źródła zachodnie często podają około 20 tysięcy ofiar w fazie początkowej (w ok. 760 masowych egzekucjach). Ofiarami byli nauczyciele, księża, działacze Polskiego Związku Zachodniego, weterani powstania wielkopolskiego i śląskiego, urzędnicy, ziemianie, chłopi, robotnicy oraz przedstawiciele inteligencji — osoby uznawane przez nazistów za „warstwę kierowniczą” polskiego społeczeństwa. Wśród zabitych znajdowali się również Żydzi.

Znaczenie i następstwa

Operacja „Tannenberg” stała się poligonem doświadczalnym dla późniejszych masowych mordów (Einsatzgruppen na froncie wschodnim w 1941 roku) oraz poprzedzała Intelligenzaktion i Akcję AB. Pokazała, że niszczenie elity okupowanego kraju było świadomą polityką państwową, a nie spontaniczną przemocą. Wiele miejsc egzekucji (Dolina Śmierci pod Bydgoszczą, Fort VII w Poznaniu, Lasy Piaśnickie i dziesiątki innych) do dziś pozostaje miejscami pamięci ofiar. Akcja jest udokumentowana raportami samych Einsatzgruppen, zeznaniami z procesów powojennych oraz badaniami polskich instytucji (IPN, Instytut Pileckiego i in.).

Była to operacja o charakterze ludobójczym, mająca na celu „ścięcie głowy” polskiemu społeczeństwu i ułatwienie niemieckiej kolonizacji ziem wschodnich.