Powiedz o tym miejscu
pl

Alfred Nobel ustanowił nagrodę swojego imienia

Nie ma jeszcze zdjęć z wydarzenia. Dodaj zdjęcie!
Data wydarzenia:
27.11.1895

Nagroda Nobla – wyróżnienie przyznawane za wybitne osiągnięcia naukowe, literackie lub zasługi dla społeczeństw i ludzkości, ustanowione ostatnią wolą fundatora, szwedzkiego przemysłowca i wynalazcy dynamitu – Alfreda Nobla.

Historia

Pierwsza uroczystość wręczenia tej nagrody odbyła się w Królewskiej Akademii Muzycznej w Sztokholmie w 1901, Pokojową Nagrodę Nobla otrzymali wtedy Jean Henri Dunant, założyciel Czerwonego Krzyża i Frédéric Passy. Od 1902 nagrody są formalnie przyznawane przez króla Szwecji.

Zasady

Każdy z laureatów otrzymuje złoty medal i dyplom honorowy. Nagroda Nobla ma także wymiar finansowy. Laureat otrzymuje znaczną kwotę pieniężną (dawniej 10 milionów koron szwedzkich, czyli około 4,5 miliona złotych[1], obecnie 8 milionów koron, czyli około 3,6 miliona złotych[2]), aby mógł kontynuować swoje badania lub prace bez konieczności zabiegania o fundusze.

Corocznie, od 1901 r., są przyznawane Nagrody Nobla w następujących dziedzinach:

  • fizyki, przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk, za „najważniejsze odkrycie lub wynalazek w dziedzinie fizyki”,
  • chemii, przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk, za „najważniejsze odkrycie lub postęp w dziedzinie chemii”,
  • fizjologii lub medycyny, przez Instytut Karolinska, za „najważniejsze odkrycie w dziedzinie fizjologii lub medycyny”,
  • literatury, przez Akademię Szwedzką, za „wybitną pracę na rzecz idealistycznych tendencji”,
  • Pokojowa Nagroda Nobla, przez Norweski Komitet Noblowski, za „najlepszą pracę na rzecz braterstwa między narodami, likwidacji lub redukcji stałych armii oraz za udział i promocję stowarzyszeń pokojowych”.

Od 1968 r. Bank Szwecji przyznaje w dziedzinie ekonomii nagrodę, imienia Alfreda Nobla:

  • Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii

Wtedy też zadecydowano, że nie będzie się zwiększać liczby dziedzin, w których są przyznawane te nagrody.

Nominacje i wybór

W porównaniu do innych nagród, nominacje do Nagrody Nobla, a następnie proces wyboru jest długi i rygorystyczny. Z tego powodu nagroda ta stała się najbardziej prestiżową na świecie.

Propozycje dotyczące nominacji składa 3000 wybranych osobistości. Przykładowo, Fundacja Nobla podaje, że w przypadku Pokojowej Nagrody Nobla nominować mogą następujące osoby:

  • członkowie parlamentów i rządów,
  • członkowie międzynarodowych sądów,
  • rektorzy uniwersytetów,
  • profesorowie nauk humanistycznych, historii, filozofii, prawa oraz teologii,
  • dyrektorzy pokojowych instytutów badawczych oraz zagranicznych instytutów politycznych,
  • laureaci Pokojowej Nagrody Nobla,
  • członkowie zarządu organizacji, które otrzymały Pokojową Nagrodę Nobla,
  • byli i aktualni członkowie Norweskiego Komitetu Noblowskiego,
  • byli doradcy mianowani przez Norweski Instytut Noblowski.

Podobne wymagania dotyczą innych dziedzin.

Ostateczny termin zgłaszania nominacji upływa 31 stycznia. Automatycznie dyskwalifikowane są nominacje własnej osoby oraz nominacje osób zmarłych.

W odróżnieniu od innych nagród, nominacje do Nagrody Nobla nie są ujawniane publicznie przez 50 lat.

Po upłynięciu terminu ostatecznego, Komitet zbiera i selekcjonuje ok. 200 kandydatów. Lista jest wysyłana do wybranych ekspertów z dziedzin nominowanych, po czym zostaje jedynie 15 osób. Następnie Komitet przesyła swoje rekomendacje, w zależności od rodzaju nagrody, do Akademii lub odpowiedniej instytucji, której członkowie głosują nad wyborem zwycięzcy.

Proces wyboru różni się nieznacznie w zależności od dyscypliny. Przykładowo, Nagroda Nobla w dziedzinie literatury jest rzadko przyznawana grupie osób, w odróżnieniu od Nagrody Nobla w innych dziedzinach.

Krytyka

Kontrowersyjni laureaci

Pokojowa Nagroda Nobla jest krytykowana przez norweskiego działacza pokojowego Fredrika S. Heffermehla za przyznawanie jej jego zdaniem niezgodnie z wytycznymi samego Nobla, zwłaszcza wśród nagród przyznanych po 1945 roku. Heffermehl uważa, że większe znaczenie w wyborze laureatów mają osobiste preferencje członków komitetu, niż intencje fundatora. Po analizie 118 przyznanych nagród Heffermehl uznał, że do 1945 roku 85% spełniało wytyczne fundatora („rozbrojenie, zmniejszenie potencjałów militarnych i w proces zapobiegania konfliktom zbrojnym”). Po 1945 roku spełniało je zaledwie 45%.

Wśród niesłusznie przyznanych Heffermehl wymienia przyznanie pokojowej nagrody Henry’emu Kissingerowi oraz Lê Đức Thọ za zaprowadzenie pokoju w Wietnamie, chociaż w tamtym okresie nadal trwała tam wojna. Lê Đức Thọ nie przyjął nagrody, jako że pokój nie został tam osiągnięty. Heffermehl skrytykował także przyznanie pokojowej nagrody Jaserowi Arafatowi, Szimonowi Peresowi oraz Icchakowi Rabinowi.

W 1949 roku Egas Moniz dostał nagrodę za badania nad leczniczymi efektami lobotomii, co było bardzo kontrowersjnym odkryciem. W związku z tym złożono liczne protesty, między innymi przez jedną z ofiar lobotomii, Christine Johnson.

Brak pośmiertnych nominacji

Pośmiertne nominacje (nie nagrodzenie) do nagrody nie są dozwolone. Wywołuje to krytykę z powodu braku nagród dla osób, które zmarły zanim mogły zostać nominowane. W trzech przypadkach nagroda została przyznana pośmiertnie, gdy przyszli laureaci zmarli już po otrzymaniu nominacji. Zdobywcami nagrody zostali w tym przypadku: Erik Axel Karlfeldt (1931, w dziedzinie literatury), Sekretarz generalny Organizacji Narodów Zjednoczonych Dag Hammarskjöld (1961, Pokojowa Nagroda Nobla) i Ralph Steinman (2011, w dziedzinie medycyny i fizjologii).

Mahatma Gandhi został nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla pięciokrotnie między rokiem 1937 a 1948, ale nigdy nie został jej laureatem. Okazało się, że planowano uhonorować go w 1948, jednak został zamordowany na początku owego roku. Rozważano nadanie mu nagrody pośmiertnie, jednak ostatecznie zaniechano tego i zdecydowano o nienagradzaniu nikogo w 1948 r.

William Vickrey (nagroda w dziedzinie ekonomii w roku 1996) zmarł, zanim otrzymał nagrodę, lecz już po ogłoszeniu wyników.

3 października 2011 roku Komitet ogłosił, że nagrodę w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymał zmarły trzy dni wcześniej Ralph Steinman, co było spowodowane faktem, iż Komitet nie wiedział o śmierci naukowca w chwili ogłoszenia werdyktu.

Brak uznania podobnych osiągnięć

Surowe zasady o nieprzyznawaniu nagrody więcej niż trzem osobom także rodzą krytykę. Jeśli nagrodę przyznaje się za osiągnięcia uzyskane przez zespół badawczy składający się z więcej niż trzech osób – co najmniej jeden członek zespołu nie zostanie jej laureatem. Przykładowo, w 2002 r. nagrodę za rozwój spektrometrii mas w chemii proteinowej otrzymali Kōichi Tanaka oraz John Fenn, jednak nie uznano osiągnięć Franza Hillenkampa i Michaela Karasa z Instytutu Fizyki i Chemii Teoretycznej Uniwersytetu we Frankfurcie.

Zasada przeciwko pośmiertnemu nagradzaniu nie pozwala na uhonorowanie ważnych osiągnięć współpracowników zmarłych przed przyznaniem nagrody. Przykładowo, prace Rosalind Franklin nad odkryciem struktury DNA w 1953 r. miały kluczowe znaczenie, jednak sama Franklin zmarła na raka jajników w 1958 r., a nagrodę w 1962 r. zdobyli jej współpracownicy – Francis Crick, James Watson i Maurice Wilkins.

Krytyka została zwielokrotniona w 2005 r. po przyznaniu Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki Royowi Glauberowi, a nie zdecydowano się na wyróżnienie George’a Sudarshana. Prawdopodobnie uznano, że praca Sudarshana była bardziej ogólna. Chociaż Glauber opublikował wyniki badań jako pierwszy w 1963 r., późniejsze prace Sudarshana (w tym samym roku) są tymi, na których opiera się większość optyki kwantowej.

Brak nagrody w dziedzinie matematyki

Jest kilka prawdopodobnych powodów, dla których Alfred Nobel nie stworzył nagrody dla matematyków. Wola Nobla dotyczyła „wynalazków i odkryć”, przynoszących ludzkości największe korzyści, mając prawdopodobnie na myśli prace praktyczne, a nie teoretyczne. Matematyka nie była uważana za naukę, która może przynieść ludzkości praktyczne korzyści.

Kolejnym prawdopodobnym powodem było istnienie znanej skandynawskiej nagrody dla matematyków. Przyznawane w ówczesnym okresie nagrody matematyczne fundowane były przez Acta Mathematica, w dalszym ciągu znane czasopismo matematyczne. Wpływy założyciela fundacji, Gösta Mittag-Lefflera, skłoniły Oskara II do przyznania nagród wybitnym matematykom z całej Europy, takim jak Charles Hermite, Joseph Louis François Bertrand, Karl Weierstraß oraz Henri Poincaré.

W 2001 r. rząd Norwegii rozpoczął przyznawanie Nagrody Abela, jako uzupełnienie brakującej Nagrody Nobla w dziedzinie matematyki. Od 2004 r. Nagroda Shawa – przypominająca Nagrodę Nobla – dotyczy także matematyki, jako dyscypliny naukowej. Medal Fieldsa jest często określany „Nagrodą Nobla w dziedzinie matematyki”, jednak to porównanie nie jest trafne, ze względu na fakt, że przyznawany jest co 4 lata i to jedynie matematykom do 40. roku życia.

Podobnie jak Nagroda Nobla w zakresie nauk ścisłych, Nagroda Crafoorda w matematyce przyznawana jest przez Szwedzką Akademię Królewską. Powszechnie określa się ją matematycznym odpowiednikiem Nagrody Nobla w zakresie nauk ścisłych.

Nobliści i uczelnie

„Posiadanie” jak największej liczby noblistów w swoich kadrach jest dla uczelni bardzo ważne, stanowi jedno z głównych kryteriów w opracowywaniu rankingów uczelni. Największą liczbą noblistów w kadrze naukowej może poszczycić się Uniwersytet Harvarda, gdzie pracowało do tej pory 24 laureatów.

 

Powiązane wydarzenia

OsobaData wydarzeniaJęzyk
1Lech Wałęsa w II turze wyborów prezydenckich pokonał Stanisława Tymińskiego.Lech Wałęsa w II turze wyborów prezydenckich pokonał Stanisława Tymińskiego.09.12.1990lv, pl, ru
2The "Big Bang theory" of the origin of the universe proposed in the academic journal Physical ReviewThe "Big Bang theory" of the origin of the universe proposed in the academic journal Physical Review01.04.1948en, lv
3
George Bernard Shaw refused to accept the huge prize money for his Nobel Prize19.11.1926en, lv
4Maria Skłodowska-Curie została laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie chemiiMaria Skłodowska-Curie została laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie chemii07.11.1911lv, pl
5Nagroda PulitzeraNagroda Pulitzera17.08.1903de, en, fr, lt, lv, pl, ru, ua
6Alfred Nobel opatentował dynamitAlfred Nobel opatentował dynamit25.11.1867en, lv, pl, ru
7Do brytyjskich księgarń trafiło dzieło życia Karola Darwina O powstawaniu gatunkówDo brytyjskich księgarń trafiło dzieło życia Karola Darwina O powstawaniu gatunków24.11.1859lv, pl, ru
8Parówka - Wiener Würstchen Parówka - Wiener Würstchen 15.05.1805de, ee, en, fr, lv, pl, ru

Mapa

Źródła: wikipedia.org, news.lv

    Osoby

    Osoba Data ur. Data śm. Język
    1Saddam HusseinSaddam Hussein28.04.193730.12.2006de, en, lt, lv, ru
    2Ryszard KapuścińskiRyszard Kapuściński04.03.193223.01.2007de, en, lv, pl, ru, ua
    3Vizma BelsevicaVizma Belsevica31.05.193106.08.2005en, lv
    4Lawrence KleinLawrence Klein14.09.193022.10.2013de, en, fr, lv, pl, ru
    5Siergiej  KapicaSiergiej Kapica14.02.192814.08.2012de, en, fr, lv, pl, ru, ua
    6Martin PerlMartin Perl24.06.192730.09.2014de, en, pl, ru, ua
    7Robert William FogelRobert William Fogel01.07.192612.06.2013de, en, fr, pl, ru
    8Johaness Mario ZimmelsJohaness Mario Zimmels00.00.192401.01.2009lv
    9Nadine GordimerNadine Gordimer20.11.192313.07.2014de, en, pl, ru
    10Jack KilbyJack Kilby08.11.192320.06.2005de, en, fr, pl, ru
    11Jelena BonnerJelena Bonner15.02.192318.06.2011de, en, fr, lv, pl, ru
    12Doris LessingDoris Lessing22.10.191917.11.2013en, pl, ru
    13Frederick SangerFrederick Sanger13.08.191820.11.2013de, en, fr, lv, pl, ru
    14Nelson MandelaNelson Mandela18.07.191805.12.2013de, ee, en, fr, lt, lv, pl, ru, ua
    15Witalij GinzburgWitalij Ginzburg04.10.191608.11.2009de, en, fr, pl, ru
    16Frānsiss KriksFrānsiss Kriks08.06.191628.07.2004lv
    17Уильям ГолдингУильям Голдинг19.09.191119.06.1993ru
    18Ronald CoaseRonald Coase29.12.191002.09.2013de, en, fr, lt, lv, pl, ru
    19Mutter TeresaMutter Teresa26.08.191005.09.1997de, en, fr, lv, ru
    20Lew LandauLew Landau22.01.190801.04.1968de, en, fr, lv, pl, ru
    Tagi